یادآوری: گفته شده بود، گاهي در پیآیندیِ دو واژه، حرفِ پایانیِ واژهیِ نخست یا حرفِ آغازینِ واژهیِ دوم حذف میشود و دو واژه در هم ادغام میشوند؛ که برایِ نشان دادنِ این حذف و نمایشِ این پیوستگیِ آوایی در عینِ حفظِ استقلالِ واژگان نشانهیِ «'» را به کار میبریم. امّا این فرآیند را نهباید با حذفِ اختیاریِ «همزهیِ آغازین» اشتباه گرفت. همزهیِ آغازین در هر 705;جا میتواند حذف شود؛ مانندِ «از آن» که میتواند /اَزان/ گفته شود، ولی در فرآیندِ حذف و ادغام واجِ اصلی و اجباریِ واژه حذف میشود.
۱. فعلها
آ) است:
هرگاه واژهیِ پیشین به واکهیي پایان بهگیرد، اغلب، «الف»ِ آغازینِ «است» حذف میشود.
زیبا'ست، چی'ست، این زهر کاری'ست، کاري'ست دشوار، از آنِ تو'ست، خانَه'ست
[در گفتار] تنها پس از واکههایِ /اَ، آ/: کجا'س؟ خونَه'س؛ ولی: این چی اه؟ این زهر کاری اه، مالِ تو اه
ب) ام، اند [= هستم، هستند]:
«الف»ِ آغازینِ این دو صیغه هنگامي حذف میشود که واژهیِ پیشین-اشان به واکهیِ /اَ، آ/ پایان بهگیرد.
کجا'م؟ خانَه'م، کجا'ند؟ خانَه'ند
[در گفتار] کجا'م؟ خونَه'م، کجا'ن؟ خونَه'ن
پ) نشانههایِ صرفی (به، نه، می):
گاهي نخستین واکهیِ ریشهیِ فعل، پس از این نشانههایِ صرفِ فعل حذف (و به ساکن تبدیل) میشود.
بهنِشیند: به'نْشیند؛ بهشِکن: به'شْکن؛ بهشِتاب: به'شْتاب؛ بهگُذار: بُه'گْذار
نهنِشست: نه'نْشست؛ نهشِکست: نه'شْکست؛ نهسِپار: نه'سْپار؛ نهگُذار: نه'گْذار
[در گفتار] افزون بر نمونههایي از این دست، حتّا پس از «می» نیز روی میدهد.
بهشِنو: به'شْنو؛ بیانداز: به'نْداز؛ نهیانداز: نه'نْداز
میسِپُرم: می'سْپُرم؛ میشِکنه: می'شْکنه
ت) گذشتهیِ نقلی: میدانیم که گذشتهیِ نقلیِ یک فعل با این فرمول ساخته میشود: ستاکِ ماضی+ «ه» + صیغهیي از فعلِ کمکیِ «بودن»؛ مانندِ مانده است، داده است، افتاده است. در این فعلها واکهیِ پایانیِ فعلِ اصلی، یعنی /اِ/ به همراهِ حرفِ «ه»، میتواند در فعلِ کمکی ادغام شود.
معذور نهماند'است، چه مژدهها داد'است، در دستِ نسیم افتاد'است
[در گفتار، همیشه] کجا اومد'ام؟ چیکار کرد'ای؟ دیگه رفت'ایم، تا حالا اینجا بود'این؟ چی گفت'ان؟
به تفاوتِ این فعلها با «اومدم، کردی، رفتیم، بودین، گفتن» دقّت کنید.۱
۲. من، وِی
حرفِ پایانیِ این دو ضمیر پیش از «را» میتواند حذف شود.
من را: م'را وی را: و'را (بسیار کمیاب)
۳. که، ز [= از]، وَ [حرفِ ربط۲]
واجِ پایانیِ این سه – یعنی /اِ/ در «که» و «ز» و /اَ/ در «وَ» – پیش از واکههایِ آغازینِ واژهها میتواند حذف شود.
ک'آسان نمود اوّل، ک'آتش زدی بر جانِ ما، ک'از صدفِ کوْن و مکان، آن ک'او وجودِ پاک نهیآلاید
ز'این خوش رقم، ز'آن سویِ هفت پرده
و'آنچه خود داشت، و'از راه به چاه آمد، و'اِی دردِ تو-ام درمان، و'این دلِ شکسته بهخر
دو موردِ ذیل نیز تنها در گفتار روی میدهند:
۴. رو [= را]
پس از واژههایِ پایانگیر به صامت (نه واکه)، واجِ /ر/ میتواند حذف میشود.
من'و بهبین، اون کتاب'و بهده، تلفن-ات'و بردار
۵. هم
همچون موردِ پیش، واجِ /ه/یِ آغازین میتواند پس از صامتها حذف شود؛ حتّا پس از /آ/، واکهیِ /اَ/ نیز حذف میشود و تنها /م/ گفته میشود.
من'م میآم، کتاب'م دارم، اینجا'م هست
تهنوشتها:۱. هجایِ پایانی، در فعلهایِ گذشتهیِ نقلی کشیدهتر است تا در فعلهایِ گذشتهیِ ساده؛ یعنی برایِ نمونه «اومد'ام» و «اومدم»، هردو، /او-مَ-دَم/ گفته میشوند، ولی تکیه در آن، رویِ هجایِ /دم/ است و در این، رویِ /او/.۲. حرفِ ربط در پارسی «و» با صدایِ /اُ/ است. «وَ» از عربی واردِ پارسی شده است.
